Η επιχείρηση*

Η επιχείρηση*
 
Ο ατομικός κεφαλαιοκράτης είναι και αυτός ένα «θύμα» των συνθηκών, της αγοράς, του σπάταλου και αναποτελεσματικού κράτους, της πτώσης των πωλήσεων και της ζήτησης, της χαμηλής ανταγωνιστικότητας, της πιστωτικής ασφυξίας, της έλλειψης μεταρρυθμίσεων, της γραφειοκρατίας και των ανελαστικών αγορών και θεσμών εργασίας
 
Του Πέτρου Σταύρου

Στο πρωτοσέλιδό της της 11ης Ιανουαρίου, η Αυγή αναφέρει πως ένας «ιστός αράχνης υφαίνεται» γύρω από τους μισθούς και τις συντάξεις. «Υφαντές» είναι η τρόικα με τις απαιτήσεις της, η κυβέρνηση με την πολιτική της, τα κόμματα που τη στηρίζουν με την επιτηδευμένη ουδετερότητά τους και φυσικά οι μεγαλοεργοδότες με τις κρυφές ατζέντες τους.  Ο «ιστός της αράχνης» έχει τους εξής κόμβους: Αν δεν συμφωνήσουν οι κοινωνικοί εταίροι σε μια μείωση του κατώτατου μισθού της Εθνικής Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας, τότε αναγκαστικά θα πρέπει να ενεργοποιηθεί μια πράξη νομοθετικού περιεχομένου από το σώμα της βουλής. Αν συμφωνήσουν σε κάτι οι κοινωνικοί εταίροι, και η τρόικα δεν εγκρίνει αυτό το «κάτι», τότε και πάλι θα υπάρξει πράξη νομοθετικού περιεχομένου. Όμως, ο επιτυχημένος δημοσιογραφικός τίτλος και η περιγραφική δύναμη του ρεπορτάζ,  όσο αποκαλυπτική δύναμη και αν έχουν, δεν μπορούν να συλλάβουν (δεν είναι δική τους δουλειά άλλωστε) τις πραγματικές διαστάσεις του «ιστού»· ακόμα δε και αν το κάνουν, η ίδια η οικονομία του δημοσιογραφικού λόγου δεν επιτρέπει την απαραίτητη εμβάθυνση στην ανάγνωση της πραγματικότητας. 
Αυτή η εικόνα του τραπεζιού με τους κοινωνικούς εταίρους γύρω-γύρω είναι ελλειμματική. Δεν είναι τόσο αυτοί που λείπουν, με καταστατικό τρόπο, αλλά θα παρουσιαστούν αργότερα σε άλλο επίπεδο (η κυβέρνηση και η τρόικα), ούτε αυτοί που δεν θα πάνε στο διάλογο ή θα πάνε υπό όρους (η ΓΣΕΕ). Αυτό που λείπει από την εικόνα είναι κάτι που, ενώ αποτελεί το κέντρο του διαλόγου, το ίδιο είναι απών –η παρουσία του, δηλαδή, είναι «μετωνυμική». Ενώ στο διάλογο συμμετέχουν ο ΣΕΒ, η ΕΣΕΕ η ΓΣΕΒΕ και όλες οι σημαντικές εργοδοτικές οργανώσεις, εκείνο που απουσιάζει είναι η ίδια η καπιταλιστική επιχείρηση: εκείνη η τεχνοδομή του ατομικού επιχειρηματία που χρησιμοποιεί χρήμα για να αγοράσει πρώτες ύλες, πάγιο κεφάλαιο και εργασιακή δύναμη, προκειμένου να παραγάγει προϊόντα και υπηρεσίες, κυρίως όμως κέρδη — δηλαδή περισσότερο χρήμα από αυτό που χρησιμοποίησε στην αρχή. Αυτός ο ιδιότυπος κορπορατισμός των κοινωνικών εταίρων, σε συνθήκες μνημονίου, παρουσιάζεται ως ο αποκλειστικός διαμορφωτικός παράγοντας του ύψους του μισθού και των συνθηκών της αγοράς εργασίας. Ο πραγματικά δυναμικός παράγοντας, όμως, είναι άλλος, και αυτός είναι η επιχείρηση, η ανεξάρτητη παραγωγική μονάδα μέσα στην αγορά που αποτελεί ταυτόχρονα και το πρωταρχικό πεδίο της ταξικής σύγκρουσης, και που έτσι μετατρέπεται σε ανεξάρτητη μονάδα εκμετάλλευσης.

Η καπιταλιστική επιχείρηση αθωώνεται διαρκώς στο εσωτερικό του κυριάρχου πολιτικού λόγου, αλλά και στο πλαίσιο των απολογητικών οικονομικών θεωριών. Ο ατομικός κεφαλαιοκράτης είναι και αυτός ένα «θύμα» των συνθηκών, της αγοράς, του σπάταλου και αναποτελεσματικού κράτους, της πτώσης των πωλήσεων και της ζήτησης, της χαμηλής ανταγωνιστικότητας, της πιστωτικής ασφυξίας, της έλλειψης μεταρρυθμίσεων, της γραφειοκρατίας και των ανελαστικών αγορών και θεσμών εργασίας. Ακόμα και τώρα που τίθεται ανοικτά το θέμα του κατώτατου εισοδηματικού κλιμακίου, του 13ου και 14ου μισθού, του μη μισθολογικού κόστους κ.λπ., η κυβέρνηση είναι αυτή που το θέτει, και όχι οι εκπρόσωποι των επιχειρηματιών. Αυτοί, φαίνεται να «σύρονται» στο διάλογο από άλλους, και όχι από τα ιδιοτελή τους συμφέροντα. Και παρά την πολυγλωσσία που τους διακρίνει στα θέματα του διαλόγου που βάζουν άλλοι, οι ίδιοι φαντάζουν πιο μετριοπαθείς από τους τροϊκανούς, που ζητούν «αίμα» στο βωμό της ανταγωνιστικότητας.  

Τα πράγματα όμως δεν είναι έτσι. Ακόμα και σε εποχές βαθιάς κρίσης και ραγδαίας πτώσης της ζήτησης, οι επιχειρησιακές στρατηγικές δεν είναι απλά πολιτικές επιβίωσης της παραγωγικής μονάδας που πρέπει πάση θυσία να λειτουργήσει μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Αυτές οι στρατηγικές αποτελούν τουλάχιστον τρία πράγματα: 

Πρώτον, συνιστούν μια συνδυασμένη προσπάθεια για τη διατήρηση της θέσης της επιχείρησης στην αγορά μαζί με την αυξημένη ένταση του ενδοεπιχειρησιακού δεσποτισμού. Ο δεσποτισμός αυτός παίρνει τη μορφή εκείνη κατά την οποία όλες οι ιδιαίτερες ανάγκες του κόσμου της εργασίας θυσιάζονται στην ικανοποίηση των αναγκών διατήρησης της λειτουργίας της επιχείρησης. 

Δεύτερον, αποτελούν μορφές εκμετάλλευσης όλων των έκτακτων θεσμικών ρυθμίσεων (ή καλύτερα απορρυθμίσεων) του κράτους, με στόχο την απόκτηση πρόσθετων κερδών πάνω από αυτά που δικαιολογούν οι κανονικές συνθήκες αποδοτικότητας της συγκεκριμένης επιχείρησης. Αργά ή γρήγορα, η πλειοψηφία των επιχειρήσεων θα ακολουθήσει την γενική τάση συνολικής υποβάθμισης των όρων εργασίας. Η συντριπτική πλειοψηφία των επιχειρήσεων θα μιμηθούν τις κινήσεις των «πιονέρων». 

Τρίτον, οι εξωτερικοί καταναγκασμοί της κρίσης, που είναι και ιδιαίτεροι νόμοι της καπιταλιστικής συσσώρευσης και που σίγουρα επιβάλλονται στην επιχείρηση «από τα έξω», ενσωματώνονται σε αυτήν και γίνονται στοιχείο της ίδιας της λειτουργίας της και της στρατηγικής της. 

Ας επιμείνουμε λίγο περισσότερο στα παραπάνω σημεία και ας τα προεκτείνουμε, θεωρώντας τα αλληλένδετα. Η καπιταλιστική επιχείρηση αποτελεί την πρωταρχική μορφή οργάνωσης των συμφερόντων του ατομικού επιχειρηματία και, κατά συνέπεια, την κατεξοχήν οργανωτική μορφή της εκμετάλλευσης. Αυτό ισχύει σε κάθε περίοδο του οικονομικού κύκλου και της καπιταλιστικής συσσώρευσης και παραμένει το ίδιο, παρά την αλλαγή των φάσεων του κύκλου. Η καπιταλιστική επιχείρηση είναι αγοραστής της εργατικής δύναμης και αυτό το «εμπόρευμα» το αγοράζει στην όποια τιμή ισχύει και στο ύψος που έχει προσδιοριστεί από τον ταξικό συσχετισμό και την κατάσταση της αγοράς εργασίας. Όμως, η σύμβαση εργασίας που περιγράφει την τιμή με την οποία αγοράζεται και πωλείται η εργατική δύναμη περιγράφει μόνο αυτό, την τιμή δηλαδή του εμπορεύματος «εργατική δύναμη». Δεν περιγράφει την πλαστικότητα του συγκεκριμένου αυτού «εμπορεύματος», όπως επίσης δεν περιγράφει τις διευθυντικές και επιχειρησιακές λειτουργίες και ανάγκες που συμβαίνουν μέσα στο «μαύρο κουτί» της παραγωγικής μονάδας και που, εκμεταλλευόμενες την πλαστικότητα της εργατικής δύναμης, τροποποιούν τη χρήση της με δύο, τουλάχιστον, τρόπους: α) Με τέτοιο τρόπο ώστε τελικά να πληρώνεται μόνο το μέρος της εργατικής δύναμης που χρησιμοποιείται και όχι όση εργατική δύναμη αγοράστηκε ή β) να πληρώνεται η εργατική δύναμη που αγοράστηκε, αλλά τελικά να χρησιμοποιείται, είτε περισσότερη εργατική δύναμη από όση αγοράστηκε, είτε να εντατικοποιείται η χρήση της, ή τελικά και τα δύο μαζί. 

Ο πρώτος τρόπος μας φέρνει στο νου πρακτικές όπως άδειες άνευ αποδοχών, καθιερώσεις τετραήμερης εργασίας, ωρομίσθιες ενασχολήσεις, πληρωμές με το κομμάτι, πενθήμερα με έξι ή πέντε ώρες απασχόληση κλπ. Ο δεύτερος τρόπος είναι ο τρόπος του επιχειρησιακού δεσποτισμού, των απειλών, των απλήρωτων υπερωριών κλπ. Και οι δύο τρόποι χρησιμοποιούνται εντονότατα στην παρούσα οικονομική συγκυρία. Η επιχείρηση θα πρέπει να «πείσει» τον εργαζόμενο να δεχθεί τη φυσική πλαστικότητα της εργατικής του δύναμης. Η κρίση και η υψηλή ανεργία την απαλλάσσουν από την χρησιμοποίηση εσωτερικών οργανωσιακών πόρων για να το κάνει αυτό, της προσφέρουν, «δωρεάν», τεράστια δύναμη πειθούς [1] .     

Έτσι, ακόμα και αν δεν συμφωνήσουν οι κοινωνικοί εταίροι, και ακόμα και αν δεν πραγματοποιηθεί η απειλή της πράξης νομοθετικού περιεχομένου, η μείωση των μισθών έχει ήδη πραγματοποιηθεί και θα συνεχίσει να πραγματοποιείται στο επίπεδο της επιχείρησης. Δεν είναι όμως αυτό που λέει ο Σαχινίδης, πρόσφατα, ότι δηλαδή η αγορά έχει ρυθμίσει μόνη της το μισθολογικό κόστος και δεν χρειάζεται η περαιτέρω μείωση των μισθών από την κυβέρνηση. Δεν είναι ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης που λέει τι θα πληρωθεί. Είναι η επιχείρηση που ρίχνει τις αμοιβές, γιατί αυτή οργανώνει την εκμετάλλευση. Ο μισθός είναι η αγοραστική δύναμη του εργαζόμενου, που μόνο μέσα στην επιχείρηση γίνεται «κόστος», από αγοραστική δύναμη που ήταν. Για να μειωθεί ο μισθός, πρέπει απαραίτητα να μεταμορφωθεί σε «κόστος». Και αυτό μόνο στην επιχείρηση μπορεί να συμβεί. 

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, και αν η επιχείρηση είναι το πιο σημαντικό «εργαλείο» εκμετάλλευσης, τότε γιατί τέτοια πρεμούρα για συμφωνία των κοινωνικών εταίρων; Και προς τι η χρήση της απειλής για μια τελική λύση μέσω νομοθετικής πράξης; Μα γιατί όταν οι ατομικοί καπιταλιστές και οι εκπρόσωποι τους διαμαρτύρονται στο κράτος και το κατηγορούν για παρεμβατισμό και ανικανότητα, το κάνουν για να δεχθούν από αυτό, την όποια απάντησή του, ως τη μορφή της πολιτικής τους ενότητας. Ο ατομικός επιχειρηματίας, με όπλο την επιχείρησή του, καθίσταται ο καθοριστικός παράγοντας της εκμετάλλευσης. Όμως, για να συνεχίσει να εκτελεί τον ρόλο του στο πλαίσιο της συνολικής κεφαλαιακής σχέσης, χρειάζεται την πολιτική ενότητα, και αυτήν εξασφαλίζει από τους κρατικούς θεσμούς. 

Έτσι, τα καθήκοντα της αριστεράς και των ταξικών οργανώσεων των εργαζομένων είναι δύο. Το να αντιπαλέψουν τις πολιτικές εξαγγελίες του κεφαλαίου, τώρα μάλιστα που αυτές «ρετάρουν», είναι το ένα. Από μόνο του, όμως, δεν αρκεί. Πρέπει να τα βάλουν και με την εκμετάλλευση –πρέπει, δηλαδή, να αντιμετωπίσουν την καπιταλιστική επιχείρηση. Το τελευταίο καθήκον τέμνεται, αλλά δεν ταυτίζεται με τα θέματα των κρατικοποιήσεων και της αγοράς. Τα ζητήματα της εκμετάλλευσης δεν είναι ζητήματα αναδιανομής του εισοδήματος στο επιχειρησιακό επίπεδο, ούτε ζητήματα ανταγωνισμού και νομικής ιδιοκτησίας. 

Για όλα αυτά, ωστόσο, θα χρειαστεί να επανέλθουμε σε κάποιο άλλο σημείωμα με περισσότερη προσοχή.  

* Σε όλη την έκτασή του το άρθρο εμπνέεται και ακολουθεί τη θεωρητική γραμμή του κειμένου «Ο Μαρξ και η επιχείρηση», του Ετιέν Μπαλιμπάρ, που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση «Θέσεις» στο τεύχος 23-24, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 1988

[1] Ανάλογες επισημάνσεις έχουν γίνει και σε δύο άρθρα του Ηλία Ιωακείμογλου στην «Αυγή». Το πρώτο είναι το «Οι κάτω όροφοι της εξουσίας» στις 5/5/2009 και το δεύτερο «Το κυνήγι του νεκρού χρόνου» στις 22/5/2009

 

Σχολιάστε

Filed under πολιτική| εργασία | κινήματα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s